Autisme en communicatie

Woordjes leren met je kind met autisme: zo doe je dat thuis

Praten kun je niet afdwingen, bij geen enkel kind. Woordjes leren kan wel. Je kind kan leren wat “beker” betekent, leren om de beker te vragen met wijzen, een plaatje of een spraakcomputer, en het woord elke dag duidelijk horen. Dat doe je in momenten die er toch al zijn: het tussendoortje, het bad, de schoenen bij de deur.

Bijgewerkt op

Een gelamineerde kaart met een rode appel ligt op een houten keukentafel, voor een schaal met echte appels, mandarijnen en bananen.

Kun je een kind met autisme leren praten?

Niet rechtstreeks. “Zeg eens beker” werkt vaak averechts: veel kinderen worden er juist stil van.

Het woord zelf kun je wel leren. In 18 onderzoeken leerden ouders thuis taal aanbieden aan jonge kinderen met een taalachterstand. De kinderen gingen meer begrijpen en meer taal gebruiken.

Aan deze drie dingen kun je bouwen.

  • Begrijpen. Je kind pakt de beker als jij “beker” zegt.
  • Vragen op een manier die nu al lukt. Wijzen, je hand pakken, een plaatje geven, een knop op een spraakcomputer.
  • Elke dag horen. Eén duidelijk woord, op het goede moment, zonder dat je kind het hoeft na te zeggen.
Lees waarom een kind met autisme (nog) niet praat en wat onderzoek zegt

De eerste tien woordjes kiezen

Begin met ongeveer tien woorden voor dingen die je kind graag wil en elke dag tegenkomt. Kleuren, vormen, letters en cijfers komen later.

Maak een plaatje bij elk van je tien woorden
  • Eten en drinken

    Voorbeelden
    koekje, appel, beker
    Waarom
    Komt een paar keer per dag terug en je kind wil het graag
  • Spelen

    Voorbeelden
    auto, bal, bellen
    Waarom
    Je kind kijkt er al naar, dus het woord valt op het goede moment
  • Vaste momenten

    Voorbeelden
    schoenen, bad
    Waarom
    Zelfde plek, zelfde volgorde, elke dag
  • Kleine woorden

    Voorbeelden
    meer, klaar
    Waarom
    Passen bij alles: meer koekje, meer bellen, bad klaar
Een voorbeeld van tien eerste woordjes, verdeeld over eten en drinken, spelen, vaste momenten en kleine woorden
Soort woordVoorbeeldenWaarom
Eten en drinkenkoekje, appel, bekerKomt een paar keer per dag terug en je kind wil het graag
Spelenauto, bal, bellenJe kind kijkt er al naar, dus het woord valt op het goede moment
Vaste momentenschoenen, badZelfde plek, zelfde volgorde, elke dag
Kleine woordenmeer, klaarPassen bij alles: meer koekje, meer bellen, bad klaar
Een voorbeeld van tien eerste woordjes, verdeeld over eten en drinken, spelen, vaste momenten en kleine woorden. Dit is een voorbeeld. Ruil gerust: de poes voor de hond, banaan voor appel.

Eerst begrijpen, dan zeggen

Meestal begrijpt een kind een woord voordat het dat woord gebruikt. Dat kan je kind laten zien zonder te praten: door te kijken, te wijzen of iets te geven.

Zet een beker en een schoen op tafel en zeg “beker”. Houd je handen stil en kijk naar je kind. Pakt je kind de beker, dan kent het dat woord. Pakt het de schoen? Schuif de beker iets dichterbij en zeg nog een keer “beker”. Geen “nee”, geen zucht.

Een woord begrijpen, om het ding vragen en het woord zeggen zijn drie verschillende vaardigheden. De ene komt niet vanzelf uit de andere voort.

Bekijk hoe taal zich stap voor stap ontwikkelt

Waar is de bal?

  • Hond
  • Bal
  • Appel
  • Schoenen
Woordkaarten om te oefenen: eerst aanwijzen, dan benoemen, dan een zinnetje maken.

Zeg één woord, laat het zien en wacht

“Wil je nu even je schoenen aandoen, want we gaan zo naar de speeltuin?” is een hele zin. Je kind moet zelf het woord vinden waar het om gaat. “Schoenen” is één woord.

  1. 1Zeg één woordDuidelijk en iets langzamer dan anders, op het moment dat je kind naar het ding kijkt. “Schoenen.”
  2. 2Laat het zienHoud de schoenen omhoog, maak een gebaar of tik het plaatje aan.
  3. 3WachtTel in je hoofd rustig tot vijf. Een blik, een stap naar de deur of een geluidje is de beurt van je kind.
  4. 4Geef antwoordHelp met de schoenen en zeg het woord nog één keer.

Gebaren, plaatjes of een spraakcomputer erbij

Een woord blijft beter hangen als je kind het ook ziet. In een overzicht van 28 onderzoeken wezen volwassenen plaatjes aan terwijl ze praatten. Wie zo communiceert, ging daardoor meer begrijpen en zelf meer duidelijk maken.

Zitten plaatjes het praten in de weg? In een ander overzicht ging geen enkel kind minder praten door ondersteunde communicatie, en de meesten zeiden iets meer.

  • GebarenNederlands met Gebaren (NmG): je zegt het woord en maakt het gebaar erbij.
  • Picto­grammenPlaatjes voor het dagritme, om te kiezen en om te laten zien wat er gaat gebeuren.
  • PECSJe kind geeft een plaatje om iets te vragen, en bouwt daarna zinnetjes.
  • Spraak­computerEen tablet of apparaat dat het woord uitspreekt als je kind op het plaatje tikt.

Zo ziet een PECS-zinnetje eruit

Ik wil
Koekje
Vier vormen van ondersteunde communicatie. Je zegt het woord er altijd hardop bij, zodat je kind het steeds hoort.

Woordjes oefenen in vijf vaste momenten

Begin met één moment. Voelt dat gewoon, neem er dan een tweede bij.

  1. 1Tussendoortje: koekje, appel, meerHoud twee dingen omhoog: “koekje” in de ene hand, “appel” in de andere. Reiken is een antwoord. Is het bordje leeg, dan zeg je “klaar”.
  2. 2Bad: water, eend, handdoekZeg “water” als je de kraan opendraait, elke keer. Houd de eend naast je gezicht, zeg “eend” en wacht even voordat de eend het water in mag.
  3. 3Schoenen: schoenen, aan, buitenZeg “schoenen” bij de deur. “Aan” bij elke voet. “Buiten” als de deur opengaat.
  4. 4Spelen: auto, gaan, omhoogHoud de auto boven aan de baan, zeg “klaar voor de start…” en wacht. Een blik, een wiebel of een geluid levert “gaan!” op.
  5. 5Prentenboek: hond, bal, bedKies een boek met één duidelijk plaatje per bladzijde. Wijs aan en zeg het woord: “hond”. Vraag na een paar dagen “waar is de hond?” en wacht.

Van het kaartje naar de fruitschaal

Ouders vertellen het ons vaak. Hun kind wijst “appel” elke keer goed aan op het kaartje, en loopt daarna langs de appels in de fruitschaal. Je kind heeft dat ene plaatje geleerd, op die ene plek.

Neem het woord dus mee door het huis. De rode appel op het kaartje. De groene in de schaal. Een partje op het bord. Laat ook anderen het woord zeggen, zoals oma bij haar deur.

Twee handen houden een gelamineerde kaart met een blauw-wit gestreepte beker vast, aan een keukentafel.
Laat het kaartje zien naast de echte beker, en zeg bij allebei hetzelfde woord.

Houd het kort en rustig

Een paar minuten per keer is genoeg, een paar keer per dag. Stop als je kind nog rustig is. Draait je kind weg, neem dan later een kleinere stap.

Een thuisprogramma met de hand bijhouden put ouders uit. Je mag het klein houden: tien woorden, vijf momenten, geen lijstje.

Getekende illustratie van een ouder die ’s avonds onder een lamp aan de keukentafel zit met plaatjeskaarten, een lijstje en een kop thee. Door de open deur zie je een kind slapen op de bank.
Illustratie: ’s avonds nog kaartjes knippen hoeft niet. Tien woorden en vijf vaste momenten is genoeg.

Wanneer vraag je de logopedist?

Zodra je je zorgen maakt. Een logopedist kijkt welke woorden en welke hulp bij je kind passen. Neem je tien woorden mee.

In Nederland wordt logopedie voor kinderen vergoed uit de basisverzekering, zonder eigen risico. Bij een gewone praktijk kun je meestal zonder verwijzing terecht. In Vlaanderen ga je via Kind en Gezin, de huisarts of de kinderarts.

Oefenen met SuperChild

Elke dag een paar rustige minuten horen en aantikken

Met de SuperChild-app op superchild.app oefen je thuis rustig woorden, met een volwassene in de buurt. Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan. Er zijn meer dan 100 alledaagse woorden, zoals beker, schoen en appel, en de app werkt ook in het Nederlands.

Je kind hoeft nooit te praten. Een plaatje aantikken is geen praten en ook geen vragen, en de app vervangt de logopedist niet. Na een verkeerde tik komt er geen rood kruis en geen zoemer. Het goede plaatje blijft licht.

Het aantal plaatjes groeit van 3 naar 4 naar 8 als een woord makkelijker wordt. Herkent je kind de echte appel in de fruitschaal, dan kun je dat woord markeren als “gezien in het echt”.

Echt scherm uit de app. Geen rood kruis en geen zoemer: het goede plaatje blijft licht.

Veelgestelde vragen

Hoe leer je een kind met autisme praten?
Praten kun je niet afdwingen. Je kunt wel woorden leren: zeg één duidelijk woord tegelijk, laat het zien met het voorwerp, een gebaar of een plaatje, en wacht.
Welke eerste woordjes leer je een kind dat niet praat?
Woorden voor dingen die je kind graag wil en elke dag tegenkomt: iets lekkers, de beker, lievelingsspeelgoed, schoenen, bad, en de kleine woorden “meer” en “klaar”. Ongeveer tien is genoeg om mee te beginnen.
Moet mijn kind het woord eerst zeggen voordat het iets krijgt?
Nee. Iets achterhouden tot je kind praat, geeft meestal frustratie. Zie reiken, wijzen, een plaatje of een blik als de vraag, geef wat je kind bedoelt en zeg het woord erbij.
Hoeveel woordjes oefen je tegelijk?
Ongeveer tien in totaal, met één tot drie per vast moment. Neem er een nieuw woord bij als je kind een oud woord op meer dan één plek begrijpt.

Lees ook

Voor ouders

Elke dag een paar rustige minuten woorden oefenen

Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan, thuis en met jou in de buurt. Je kind hoeft niet te praten.