School en autisme

Speciaal onderwijs bij autisme: welke school past bij je kind?

Een kind met autisme kan naar een gewone basisschool met extra ondersteuning, naar het speciaal basisonderwijs (SBO) of naar het speciaal onderwijs (SO). Welke school past, hangt niet af van de diagnose maar van wat je kind nodig heeft om te leren en zich veilig te voelen. Voor SBO en SO is een toelaatbaarheidsverklaring (TLV) van het samenwerkingsverband nodig.

Bijgewerkt op

Twee geprinte vellen met een dagritme voor de ochtend: plaatjeskaarten van een jongen die wakker wordt, zijn handen wast, zich aankleedt, ontbijt, zijn jas aantrekt en naar school gaat, met een strook om de kaarten op volgorde te hangen.

Welke scholen zijn er voor kinderen met autisme?

In Nederland zijn er drie soorten scholen voor het basisonderwijs. Veel kinderen met autisme gaan gewoon naar een reguliere basisschool, soms met extra hulp in de klas. Andere kinderen gaan naar het speciaal basisonderwijs of het speciaal onderwijs. Daar zijn de groepen kleiner en is er meer kennis van kinderen die anders leren of extra zorg nodig hebben.

Er bestaat geen aparte schoolsoort alleen voor autisme. Wel hebben sommige reguliere scholen een aparte groep voor kinderen met autisme, en zijn er SO-scholen die zich vooral richten op kinderen met autisme. Vraag in je regio welke scholen er zijn: het aanbod verschilt per samenwerkingsverband.

  • Reguliere basisschool met extra ondersteuning

    Voor wie
    Kinderen die met hulp het gewone programma kunnen volgen
    Wat anders is
    Een vaste plek, een dagritme op het bord, een koptelefoon, soms een onderwijsassistent of een aparte groep
    Toelating
    Aanmelden bij de school zelf
  • Speciaal basisonderwijs (SBO)

    Voor wie
    Kinderen met leer- of gedragsproblemen voor wie de gewone basisschool te veel vraagt
    Wat anders is
    Kleinere groepen, meer tijd en uitleg, ervaring met kinderen die anders leren
    Toelating
    TLV van het samenwerkingsverband
  • Speciaal onderwijs (SO)

    Voor wie
    Kinderen met een beperking, stoornis of ziekte die meer nodig hebben dan het SBO kan bieden
    Wat anders is
    Nog kleinere groepen, specialisten in de school, vaak samenwerking met zorg
    Toelating
    TLV van het samenwerkingsverband, voor cluster 1 en 2 via de instelling zelf
De drie soorten basisonderwijs voor een kind met autisme, LVB of een ontwikkelingsachterstand
SchoolsoortVoor wieWat anders isToelating
Reguliere basisschool met extra ondersteuningKinderen die met hulp het gewone programma kunnen volgenEen vaste plek, een dagritme op het bord, een koptelefoon, soms een onderwijsassistent of een aparte groepAanmelden bij de school zelf
Speciaal basisonderwijs (SBO)Kinderen met leer- of gedragsproblemen voor wie de gewone basisschool te veel vraagtKleinere groepen, meer tijd en uitleg, ervaring met kinderen die anders lerenTLV van het samenwerkingsverband
Speciaal onderwijs (SO)Kinderen met een beperking, stoornis of ziekte die meer nodig hebben dan het SBO kan biedenNog kleinere groepen, specialisten in de school, vaak samenwerking met zorgTLV van het samenwerkingsverband, voor cluster 1 en 2 via de instelling zelf
De drie soorten basisonderwijs voor een kind met autisme, LVB of een ontwikkelingsachterstand. SBO valt onder de Wet op het primair onderwijs, SO onder de Wet op de expertisecentra. Na het SO volgt meestal het voortgezet speciaal onderwijs (VSO).

Speciaal onderwijs en de clusters

Het speciaal onderwijs is van oudsher verdeeld in vier clusters. Je hoort die namen nog steeds, ook al beslist sinds passend onderwijs het samenwerkingsverband over de toelating tot cluster 3 en 4. Een kind met autisme kan in elk cluster terechtkomen. Het gaat erom wat er naast of door het autisme speelt.

  • Cluster 1

    Voor kinderen met
    Een visuele beperking: blind of slechtziend
    Wanneer bij autisme
    Als een kind met autisme ook slecht of niet ziet
  • Cluster 2

    Voor kinderen met
    Een auditieve beperking (doof of slechthorend) of een taalontwikkelingsstoornis (TOS)
    Wanneer bij autisme
    Als de taal- en spraakproblemen op de voorgrond staan, bijvoorbeeld autisme samen met TOS
  • Cluster 3

    Voor kinderen met
    Een verstandelijke beperking (ZML), een lichamelijke beperking, een langdurige ziekte of een meervoudige beperking (MG)
    Wanneer bij autisme
    Als een kind met autisme ook een verstandelijke beperking heeft. Dan is een ZML-school vaak de passende plek
  • Cluster 4

    Voor kinderen met
    Psychiatrische problemen of ernstige gedragsproblemen
    Wanneer bij autisme
    Gaat een kind met autisme en een gemiddelde of hogere intelligentie naar het SO, dan is dat vaak een cluster 4-school
De vier clusters van het speciaal onderwijs en wanneer een kind met autisme er terechtkomt
ClusterVoor kinderen metWanneer bij autisme
Cluster 1Een visuele beperking: blind of slechtziendAls een kind met autisme ook slecht of niet ziet
Cluster 2Een auditieve beperking (doof of slechthorend) of een taalontwikkelingsstoornis (TOS)Als de taal- en spraakproblemen op de voorgrond staan, bijvoorbeeld autisme samen met TOS
Cluster 3Een verstandelijke beperking (ZML), een lichamelijke beperking, een langdurige ziekte of een meervoudige beperking (MG)Als een kind met autisme ook een verstandelijke beperking heeft. Dan is een ZML-school vaak de passende plek
Cluster 4Psychiatrische problemen of ernstige gedragsproblemenGaat een kind met autisme en een gemiddelde of hogere intelligentie naar het SO, dan is dat vaak een cluster 4-school
De vier clusters van het speciaal onderwijs en wanneer een kind met autisme er terechtkomt. Voor cluster 1 en 2 regel je de toelating niet via het samenwerkingsverband maar via een commissie van de instelling, zoals Visio of Bartiméus (cluster 1) of Kentalis of Auris (cluster 2).

Passend onderwijs: wie regelt wat?

Sinds 1 augustus 2014 geldt in Nederland passend onderwijs. Het idee is dat elk kind een plek krijgt op een school die past, liefst zo dicht mogelijk bij huis. Daarvoor werken scholen in een regio samen in een samenwerkingsverband. Dat verband krijgt het geld voor extra ondersteuning en beslist wie naar het SBO of SO mag.

Scholen hebben zorgplicht. Meld je je kind aan bij een school en heeft je kind extra ondersteuning nodig, dan moet die school een passende plek bieden. Lukt dat zelf niet, dan moet de school met jou een andere school zoeken die je kind wel kan helpen. Meld je kind daarom op tijd aan, liefst minstens tien weken voor de start. De school heeft zes weken om te beslissen en mag dat één keer met vier weken verlengen.

  • Het samenwerkingsverband beschrijft in een ondersteuningsplan welke hulp scholen in de regio bieden.
  • Elke school heeft een schoolondersteuningsprofiel. Daarin staat wat de school kan en wat niet. Vraag ernaar bij een eerste gesprek.
  • De intern begeleider (IB’er) van de school is meestal je eerste aanspreekpunt voor extra ondersteuning.

De toelaatbaarheidsverklaring (TLV) aanvragen

Voor het SBO en het SO (cluster 3 en 4) heeft je kind een toelaatbaarheidsverklaring nodig. De school vraagt die aan bij het samenwerkingsverband, samen met jou. Gaat je kind nog niet naar school, bijvoorbeeld omdat het op een KDC of MKD zit, dan doet de school waar je je kind aanmeldt de aanvraag.

In de aanvraag staat wat je kind nodig heeft, wat er al geprobeerd is en wat deskundigen adviseren. Een diagnose alleen is niet genoeg en ook niet altijd nodig. Het samenwerkingsverband vraagt advies aan twee deskundigen, zoals een orthopedagoog of psycholoog en een tweede deskundige die past bij de vraag. Een TLV voor het SO geldt een bepaalde periode. Daarna kijkt het samenwerkingsverband opnieuw.

  1. 1Kennismaken en aanmeldenBezoek scholen, kies een school en meld je kind schriftelijk aan. Neem verslagen mee van het KDC, het MKD of de onderzoeker.
  2. 2Ondersteuningsbehoefte in kaart brengenDe school bekijkt met jou en de huidige begeleiders wat je kind nodig heeft om te leren en mee te doen.
  3. 3Aanvraag bij het samenwerkingsverbandDe school vraagt de TLV aan. Twee deskundigen geven advies over de aanvraag.
  4. 4BesluitHet samenwerkingsverband beslist en stuurt je het besluit. Ben je het er niet mee eens, dan kun je bezwaar maken.
  5. 5Start op schoolDe school maakt binnen zes weken na de start een ontwikkelingsperspectiefplan (OPP) en bespreekt het met jou.

Van KDC of MKD naar school

Veel jonge kinderen met autisme of een ontwikkelingsachterstand zitten eerst op een kinderdagcentrum (KDC) of een medisch kinderdagcentrum (MKD). Rond hun vierde of vijfde jaar komt de vraag: welke school past? Op het MKD of KDC begint het gesprek daarover vaak al een jaar van tevoren. Het team kent je kind goed en kan meedenken over de schoolkeuze.

Een kind mag vanaf vier jaar naar school en is leerplichtig vanaf de eerste schooldag van de maand nadat het vijf is geworden. Voor sommige kinderen is een volledige schoolweek dan nog te veel. Dan zijn er tussenvormen, zoals een paar dagen school en een paar dagen het KDC, of een groep waar onderwijs en zorg samen in één gebouw zitten.

Meer over het medisch kinderdagcentrum en Integrale Vroeghulp
  1. 1Op het KDC of MKDOngeveer een jaar voor je kind vier of vijf wordt, begint het team met jou over school te praten.
  2. 2Scholen bekijkenJe bezoekt een reguliere school, het SBO of een SO-school en vraagt naar het schoolondersteuningsprofiel.
  3. 3Aanmelden bij één schoolJe meldt je kind schriftelijk aan, liefst minstens tien weken voor de start. Vanaf dan heeft die school zorgplicht.School beslist binnen 6 weken
  4. 4ToelaatbaarheidsverklaringVoor het SBO of SO vraagt de school een TLV aan bij het samenwerkingsverband. Twee deskundigen geven advies.Cluster 1 en 2 via de instelling
  5. 5Start en OPPJe kind begint, soms eerst een paar dagen per week. Binnen zes weken bespreekt de school het OPP met jou.
De gewone route in Nederland. Een samenwerkingsverband kan het per regio net anders regelen: vraag het na bij de school.

Het ontwikkelingsperspectiefplan (OPP) en de uitstroomprofielen

Elk kind in het SBO en SO krijgt een ontwikkelingsperspectiefplan, of OPP. Een kind op een reguliere school dat extra ondersteuning krijgt, krijgt er ook een. Het OPP beschrijft wat je kind kan, wat het lastig vindt, welke doelen de school stelt en welke ondersteuning het kind krijgt. Ook staat erin waar de school verwacht dat je kind na de basisschool naartoe gaat.

Ouders hebben instemmingsrecht op het deel van het OPP over de ondersteuning, het handelingsdeel. Je mag dus meepraten en je hoeft niet zomaar te tekenen. De school bespreekt het OPP minstens één keer per jaar met jou.

In het voortgezet speciaal onderwijs zijn er drie uitstroomprofielen. Het OPP in het SO houdt daar al rekening mee.

  • Vervolgonderwijs: het kind gaat na het VSO naar een vervolgopleiding, zoals het mbo.
  • Arbeidsmarktgericht: het kind leert vaardigheden voor een baan, soms met begeleiding.
  • Dagbesteding: het kind gaat na school naar een vorm van dagbesteding die past bij wat het kan.

Hoe kies je een school voor je kind met autisme?

Een goede school voor een kind met autisme voelt rustig, voorspelbaar en duidelijk. Ga altijd kijken, liefst tijdens een gewone schooldag. Let op hoe de kinderen in de klas zitten, hoe de leerkracht uitleg geeft en wat er gebeurt als een kind vastloopt. Deze vragen helpen bij een eerste gesprek:

  • Hoe groot zijn de groepen, en hoeveel volwassenen zijn er in de klas?
  • Werkt de school met een dagritme met pictogrammen, een eerst-dan-kaart of andere visuele ondersteuning?
  • Is er een rustige plek voor een kind dat overprikkeld raakt?
  • Hoe bereidt de school kinderen voor op veranderingen, zoals een invaller of een uitje?
  • Welke specialisten werken in of met de school, zoals een logopedist, orthopedagoog of gedragsdeskundige?
  • Hoe meet de school wat een kind leert, en hoe vaak hoor je als ouder hoe het gaat?
  • Hoe ziet de schooldag eruit voor een kind dat nog niet praat of maar een paar woorden zegt?
  • Hoe regelt de school vervoer? Leerlingenvervoer vraag je aan bij de gemeente.

Als er (nog) geen passende school is

Soms is er even geen plek, of is school voor een kind nog te zwaar. Blijf dan niet alleen zoeken. De school waar je kind is aangemeld heeft zorgplicht en moet met jou meezoeken. Lukt dat niet, dan kun je terecht bij een onderwijsconsulent. Die helpt gratis als je er met de school of het samenwerkingsverband niet uitkomt. Ook de gratis informatielijn van Ouders & Onderwijs denkt met je mee.

Een onderwijs-zorgarrangement is een combinatie van onderwijs en zorg. Een kind gaat dan bijvoorbeeld een deel van de dag naar school en een deel naar een zorgaanbieder, of krijgt zorg op school. School, gemeente en zorgaanbieder maken samen afspraken over wie wat doet en betaalt.

Kan een kind op lichamelijke of psychische gronden echt niet naar school, dan is vrijstelling van de leerplicht mogelijk. Je vraagt die aan bij de leerplichtambtenaar van de gemeente, met een verklaring van een arts, psycholoog of orthopedagoog. Een vrijstelling is een grote stap. Bespreek eerst met school en samenwerkingsverband wat een onderwijs-zorgarrangement kan betekenen.

Woon je in Vlaanderen?

In Vlaanderen heet het buitengewoon onderwijs. Het CLB begeleidt de schoolkeuze en schrijft het verslag dat een kind nodig heeft om naar het buitengewoon onderwijs te gaan. Type 9 is er voor kinderen met autisme zonder verstandelijke beperking. Een kind met autisme en een verstandelijke beperking gaat vaak naar type 2. In het gewoon onderwijs kan een kind met autisme extra ondersteuning krijgen van een leersteuncentrum.

Oefenen met SuperChild

Elke dag oefenen in kleine stappen, ook op school

Kinderen met autisme of een LVB hebben veel herhaling nodig, steeds met dezelfde instructie. In een klas met meer kinderen die aandacht nodig hebben, lukt dat niet altijd. SuperChild is Digitaal Ondersteund Ontwikkelen via een tablet: jonge kinderen oefenen zelfstandig in kleine stappen, begeleid door een AI-coach.

De leerkracht, orthopedagoog of begeleider kiest de ontwikkeldoelen en houdt het overzicht. Elke oefening wordt automatisch vastgelegd, zodat je ziet wat lukt en waar een kind vastloopt. Die gegevens kun je gebruiken als je de doelen in het OPP bespreekt.

Plan een demo van 30 minuten
Een kind tikt op een tablet tijdens het oefenen

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen SBO en SO?
Het speciaal basisonderwijs (SBO) is er voor kinderen met leer- of gedragsproblemen voor wie de gewone basisschool te veel vraagt. Het speciaal onderwijs (SO) is er voor kinderen met een beperking, stoornis of ziekte die nog meer ondersteuning nodig hebben. In het SO zijn de groepen meestal kleiner en werken meer specialisten. Voor allebei is een toelaatbaarheidsverklaring nodig.
Moet een kind met autisme naar het speciaal onderwijs?
Nee. Veel kinderen met autisme gaan naar een reguliere basisschool, soms met extra ondersteuning. Het speciaal onderwijs is er voor kinderen die op een gewone school niet genoeg kunnen leren of zich daar niet veilig voelen. Een diagnose autisme alleen bepaalt niet welke school past.
In welk cluster valt autisme?
Autisme heeft geen eigen cluster. Gaat een kind met autisme en een gemiddelde of hogere intelligentie naar het speciaal onderwijs, dan is dat vaak cluster 4. Heeft een kind met autisme ook een verstandelijke beperking, dan is een ZML-school in cluster 3 vaak passend. Staan taal en spraak op de voorgrond, dan kan cluster 2 passen.
Wie vraagt de toelaatbaarheidsverklaring aan?
De school waar je je kind aanmeldt, vraagt de toelaatbaarheidsverklaring (TLV) aan bij het samenwerkingsverband, samen met jou. Het samenwerkingsverband vraagt advies aan deskundigen en beslist. Voor cluster 1 en 2 loopt de toelating via een commissie van de instelling zelf.
Wat is ZML-onderwijs?
ZML staat voor zeer moeilijk lerend. ZML-scholen zijn scholen voor speciaal onderwijs in cluster 3, voor kinderen met een verstandelijke beperking. Ze besteden veel aandacht aan communicatie, zelfredzaamheid en praktische vaardigheden.
Vanaf welke leeftijd kan een kind naar het speciaal onderwijs?
Net als op een gewone basisschool vanaf vier jaar. Een kind is leerplichtig vanaf de eerste schooldag van de maand nadat het vijf is geworden. Kinderen die eerst op een KDC of MKD zitten, stappen vaak rond die leeftijd over.
Wat kun je doen als je het niet eens bent met de school of het samenwerkingsverband?
Ga eerst in gesprek. Kom je er niet uit, dan kun je bezwaar maken tegen een besluit over de TLV en hulp vragen aan een onderwijsconsulent. Ook de informatielijn van Ouders & Onderwijs helpt ouders gratis op weg.

Bronnen en meer lezen

Deze pagina geeft algemene informatie en is geen medisch advies. Twijfel je over de ontwikkeling van je kind? Bespreek het met het consultatiebureau, de jeugdarts, de huisarts of een logopedist.

Lees ook

Voor ouders

Wil je dat je kind ook op de groep of in de klas elke dag zo oefent?

Vertel de begeleiders of de school over SuperChild. In een online demo van 30 minuten laten we zien hoe het werkt.