Wat is een ontwikkelingsachterstand?
Kinderen ontwikkelen zich op verschillende gebieden tegelijk: bewegen (grove en fijne motoriek), taal en communicatie, denken en spelen, contact met anderen en zelfredzaamheid, zoals eten, aankleden en zindelijk worden. Elk kind heeft een eigen tempo. Van een achterstand spreek je als een kind duidelijk en langere tijd achterloopt op leeftijdgenoten.
Soms gaat het om één gebied, bijvoorbeeld alleen de taal of alleen het bewegen. Loopt een kind op meerdere gebieden achter, dan heet dat een algemene of globale ontwikkelingsachterstand. Artsen en psychologen gebruiken die term bij kinderen tot ongeveer 5 jaar, omdat je op die leeftijd nog niet betrouwbaar kunt meten of er een verstandelijke beperking is.
Een achterstand zegt iets over nu, niet over later. Een deel van de kinderen haalt het in, zeker met vroege hulp. Bij andere kinderen blijkt na een paar jaar dat er meer speelt, zoals een (licht) verstandelijke beperking, autisme, een taalontwikkelingsstoornis of een syndroom. Vaak is er geen duidelijke oorzaak te vinden.
Signalen per leeftijd
De leeftijden hieronder zijn ruim genomen. Het gaat om dingen die de meeste kinderen op die leeftijd wel kunnen. Eén signaal is nog geen achterstand, maar zie je er meerdere, of blijft je kind maanden op hetzelfde punt staan, laat het dan bekijken.
Loopt vooral de taal achter? Lees over taalachterstandRond 6 maanden
- Bewegen
- Houdt het hoofd nog niet goed rechtop, grijpt niet naar speelgoed
- Taal en communicatie
- Reageert niet op geluid of stemmen, maakt weinig geluidjes
- Spelen en contact
- Lacht niet terug, kijkt weinig naar gezichten
Rond 12 maanden
- Bewegen
- Zit niet zelf, kruipt of schuift niet
- Taal en communicatie
- Brabbelt niet, reageert niet op de eigen naam
- Spelen en contact
- Wijst of zwaait niet, speelt geen kiekeboe
Rond 18 maanden
- Bewegen
- Loopt nog niet
- Taal en communicatie
- Zegt nog geen woorden, begrijpt “waar is je schoen?” niet
- Spelen en contact
- Doet weinig na, laat niets zien om het te delen
Rond 2 jaar
- Bewegen
- Rent of klimt niet, valt opvallend vaak
- Taal en communicatie
- Zegt minder dan ongeveer vijftig woorden, er komen geen nieuwe bij
- Spelen en contact
- Speelt niet “alsof”, zoals de pop eten geven
Rond 3 jaar
- Bewegen
- Traplopen of een bal schoppen lukt niet
- Taal en communicatie
- Maakt nog geen zinnetjes van twee of drie woorden
- Spelen en contact
- Speelt niet naast of met andere kinderen
Rond 4 tot 5 jaar
- Bewegen
- Tekenen, knippen of aankleden blijft erg moeilijk
- Taal en communicatie
- Is voor anderen slecht te verstaan, kan niet vertellen wat er gebeurde
- Spelen en contact
- Spel past niet bij de leeftijd, moeite met eenvoudige spelregels
| Leeftijd | Bewegen | Taal en communicatie | Spelen en contact |
|---|---|---|---|
| Rond 6 maanden | Houdt het hoofd nog niet goed rechtop, grijpt niet naar speelgoed | Reageert niet op geluid of stemmen, maakt weinig geluidjes | Lacht niet terug, kijkt weinig naar gezichten |
| Rond 12 maanden | Zit niet zelf, kruipt of schuift niet | Brabbelt niet, reageert niet op de eigen naam | Wijst of zwaait niet, speelt geen kiekeboe |
| Rond 18 maanden | Loopt nog niet | Zegt nog geen woorden, begrijpt “waar is je schoen?” niet | Doet weinig na, laat niets zien om het te delen |
| Rond 2 jaar | Rent of klimt niet, valt opvallend vaak | Zegt minder dan ongeveer vijftig woorden, er komen geen nieuwe bij | Speelt niet “alsof”, zoals de pop eten geven |
| Rond 3 jaar | Traplopen of een bal schoppen lukt niet | Maakt nog geen zinnetjes van twee of drie woorden | Speelt niet naast of met andere kinderen |
| Rond 4 tot 5 jaar | Tekenen, knippen of aankleden blijft erg moeilijk | Is voor anderen slecht te verstaan, kan niet vertellen wat er gebeurde | Spel past niet bij de leeftijd, moeite met eenvoudige spelregels |
Wie helpt bij een ontwikkelingsachterstand?
Je hoeft niet zelf uit te zoeken waar je heen moet. De meeste routes beginnen bij het consultatiebureau of de huisarts. Vroege hulp werkt beter dan afwachten, en een onderzoek geeft rust, ook als er niets aan de hand blijkt.
- 1Consultatiebureau of huisartsDe jeugdarts of jeugdverpleegkundige volgt de ontwikkeling bij elk bezoek en kijkt met jou mee. Zij kunnen doorverwijzen naar een kinderarts, logopedist, kinderfysiotherapeut of Integrale Vroeghulp. In Vlaanderen ga je naar Kind en Gezin, de huisarts of de kinderarts.
- 2KinderartsDe kinderarts zoekt naar een medische oorzaak, bijvoorbeeld met bloedonderzoek, een gehoortest of erfelijkheidsonderzoek. Vaak wordt er geen oorzaak gevonden, en dat is ook een antwoord.
- 3Integrale VroeghulpEen regionaal netwerk voor jonge kinderen bij wie niet duidelijk is wat er speelt of welke hulp past. Je krijgt één vaste contactpersoon, deskundigen uit zorg en onderwijs kijken samen mee en je krijgt een advies. Het kost jullie niets en niets is verplicht. Je komt er via het consultatiebureau, de huisarts of het wijkteam.
- 4Orthopedagoog of psycholoogEen orthopedagoog of GZ-psycholoog onderzoekt hoe je kind denkt, leert en speelt, en wat het nodig heeft. Daaruit volgt een plan met doelen, voor thuis en voor de opvang of school.
- 5Medisch kinderdagcentrum of kinderdagcentrumHeeft je kind meer nodig, dan kan het naar een medisch kinderdagcentrum (MKD) voor onderzoek en behandeling in een kleine groep, of naar een kinderdagcentrum (KDC) voor langere begeleiding. Daar werken begeleiders, logopedisten en orthopedagogen samen.
Ontwikkelingsachterstand, LVB of autisme: het verschil
Deze drie woorden worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen iets anders. Een ontwikkelingsachterstand beschrijft wat je nu ziet: je kind is later dan leeftijdgenoten. LVB en autisme zijn diagnoses die verklaren waarom, en die blijvend zijn.
Bij een licht verstandelijke beperking (LVB) leert een kind langzamer en heeft het meer moeite met abstract denken en met zich aanpassen aan wat de omgeving vraagt. In Nederland hoort daar een IQ van ongeveer 50 tot 70 bij, en ook kinderen met een IQ tot 85 die daarnaast veel moeite hebben om zich te redden. Bij jonge kinderen wordt een LVB meestal pas rond de schoolleeftijd vastgesteld.
Autisme is iets anders. Het gaat om hoe een kind contact maakt, communiceert en prikkels verwerkt, en om vaste patronen en sterke voorkeuren. Een kind met autisme kan elk intelligentieniveau hebben. Wel komen autisme en een verstandelijke beperking vaak samen voor. Een kind kan dus een ontwikkelingsachterstand hebben die later autisme, een LVB of allebei blijkt te zijn.
Lees meer: ontwikkelingsachterstand of autisme?Wat is het?
- Ontwikkelingsachterstand
- Een kind loopt achter op één of meer gebieden
- LVB
- Een blijvende beperking in leren en zich redden
- Autisme
- Een andere manier van contact maken, communiceren en prikkels verwerken
Wanneer zie je het?
- Ontwikkelingsachterstand
- Al bij baby’s en peuters
- LVB
- Vaak als een achterstand op meerdere gebieden, vastgesteld rond de schoolleeftijd
- Autisme
- Vaak tussen 1 en 3 jaar, soms pas later
Blijvend?
- Ontwikkelingsachterstand
- Niet altijd, een deel haalt het in
- LVB
- Ja, met hulp leert een kind wel veel bij
- Autisme
- Ja, met hulp leert een kind wel veel bij
Wie stelt het vast?
- Ontwikkelingsachterstand
- Jeugdarts, kinderarts, Integrale Vroeghulp
- LVB
- Orthopedagoog of psycholoog, met een IQ-onderzoek en een onderzoek naar zelfredzaamheid
- Autisme
- Kinderpsychiater of GZ-psycholoog, vaak in een team
| Ontwikkelingsachterstand | LVB | Autisme | |
|---|---|---|---|
| Wat is het? | Een kind loopt achter op één of meer gebieden | Een blijvende beperking in leren en zich redden | Een andere manier van contact maken, communiceren en prikkels verwerken |
| Wanneer zie je het? | Al bij baby’s en peuters | Vaak als een achterstand op meerdere gebieden, vastgesteld rond de schoolleeftijd | Vaak tussen 1 en 3 jaar, soms pas later |
| Blijvend? | Niet altijd, een deel haalt het in | Ja, met hulp leert een kind wel veel bij | Ja, met hulp leert een kind wel veel bij |
| Wie stelt het vast? | Jeugdarts, kinderarts, Integrale Vroeghulp | Orthopedagoog of psycholoog, met een IQ-onderzoek en een onderzoek naar zelfredzaamheid | Kinderpsychiater of GZ-psycholoog, vaak in een team |
Oefenen in kleine stappen, thuis
Een kind met een ontwikkelingsachterstand leert wel, maar heeft meer herhaling nodig en kleinere stapjes. Het werkt het best als je samen met de logopedist, begeleider of orthopedagoog een paar doelen kiest en die elke dag even oefent.
- 1Kies één doelBijvoorbeeld zelf de beker pakken, een plaatje aanwijzen of de jas aantrekken. Eén doel tegelijk geeft rust, voor jou en voor je kind.
- 2Maak het doel kleinKnip een taak op in stapjes. Jas aantrekken wordt: jas pakken, één arm erin, de andere arm erin. Je kind oefent eerst de laatste stap en doet er later steeds een stap bij.
- 3Oefen kort en vaakEen paar keer per dag twee tot vijf minuten werkt beter dan één lange sessie. Oefen op vaste momenten, zoals voor het eten of na het opstaan.
- 4Help eerst, en dan steeds minderDoe het voor, help met je handen of wijs aan. Lukt het, help dan de volgende keer iets minder. Zo leert je kind het zelf.
- 5Maak het zichtbaarPictogrammen of foto’s laten zien wat er gaat gebeuren en wat de stappen zijn. Een eerst-dan-kaart of een dagritme helpt veel jonge kinderen om mee te doen.
- 6Vier wat luktZeg meteen wat goed ging: “Jij hebt je beker zelf gepakt!” Een klein compliment of iets leuks erna maakt dat je kind het nog eens wil doen.
