Ontwikkeling van jonge kinderen

Ontwikkelingsachterstand bij jonge kinderen: signalen en hulp

Een kind heeft een ontwikkelingsachterstand als het op één of meer gebieden, zoals bewegen, taal, spelen of zelfredzaamheid, duidelijk later is dan de meeste kinderen van dezelfde leeftijd. Bij jonge kinderen is vaak nog niet te zeggen of een achterstand wordt ingehaald of blijft. Maak je je zorgen, begin dan bij het consultatiebureau of de huisarts. Integrale Vroeghulp kan met je meekijken.

Bijgewerkt op

Een klein wit tafeltje met twee kinderstoeltjes in een rustige behandelkamer, met een map op tafel en bakken met speelgoed in de kast.

Wat is een ontwikkelingsachterstand?

Kinderen ontwikkelen zich op verschillende gebieden tegelijk: bewegen (grove en fijne motoriek), taal en communicatie, denken en spelen, contact met anderen en zelfredzaamheid, zoals eten, aankleden en zindelijk worden. Elk kind heeft een eigen tempo. Van een achterstand spreek je als een kind duidelijk en langere tijd achterloopt op leeftijdgenoten.

Soms gaat het om één gebied, bijvoorbeeld alleen de taal of alleen het bewegen. Loopt een kind op meerdere gebieden achter, dan heet dat een algemene of globale ontwikkelingsachterstand. Artsen en psychologen gebruiken die term bij kinderen tot ongeveer 5 jaar, omdat je op die leeftijd nog niet betrouwbaar kunt meten of er een verstandelijke beperking is.

Een achterstand zegt iets over nu, niet over later. Een deel van de kinderen haalt het in, zeker met vroege hulp. Bij andere kinderen blijkt na een paar jaar dat er meer speelt, zoals een (licht) verstandelijke beperking, autisme, een taalontwikkelingsstoornis of een syndroom. Vaak is er geen duidelijke oorzaak te vinden.

Signalen per leeftijd

De leeftijden hieronder zijn ruim genomen. Het gaat om dingen die de meeste kinderen op die leeftijd wel kunnen. Eén signaal is nog geen achterstand, maar zie je er meerdere, of blijft je kind maanden op hetzelfde punt staan, laat het dan bekijken.

Loopt vooral de taal achter? Lees over taalachterstand
  • Rond 6 maanden

    Bewegen
    Houdt het hoofd nog niet goed rechtop, grijpt niet naar speelgoed
    Taal en communicatie
    Reageert niet op geluid of stemmen, maakt weinig geluidjes
    Spelen en contact
    Lacht niet terug, kijkt weinig naar gezichten
  • Rond 12 maanden

    Bewegen
    Zit niet zelf, kruipt of schuift niet
    Taal en communicatie
    Brabbelt niet, reageert niet op de eigen naam
    Spelen en contact
    Wijst of zwaait niet, speelt geen kiekeboe
  • Rond 18 maanden

    Bewegen
    Loopt nog niet
    Taal en communicatie
    Zegt nog geen woorden, begrijpt “waar is je schoen?” niet
    Spelen en contact
    Doet weinig na, laat niets zien om het te delen
  • Rond 2 jaar

    Bewegen
    Rent of klimt niet, valt opvallend vaak
    Taal en communicatie
    Zegt minder dan ongeveer vijftig woorden, er komen geen nieuwe bij
    Spelen en contact
    Speelt niet “alsof”, zoals de pop eten geven
  • Rond 3 jaar

    Bewegen
    Traplopen of een bal schoppen lukt niet
    Taal en communicatie
    Maakt nog geen zinnetjes van twee of drie woorden
    Spelen en contact
    Speelt niet naast of met andere kinderen
  • Rond 4 tot 5 jaar

    Bewegen
    Tekenen, knippen of aankleden blijft erg moeilijk
    Taal en communicatie
    Is voor anderen slecht te verstaan, kan niet vertellen wat er gebeurde
    Spelen en contact
    Spel past niet bij de leeftijd, moeite met eenvoudige spelregels
Signalen van een ontwikkelingsachterstand per leeftijd, voor bewegen, taal en spelen en contact
LeeftijdBewegenTaal en communicatieSpelen en contact
Rond 6 maandenHoudt het hoofd nog niet goed rechtop, grijpt niet naar speelgoedReageert niet op geluid of stemmen, maakt weinig geluidjesLacht niet terug, kijkt weinig naar gezichten
Rond 12 maandenZit niet zelf, kruipt of schuift nietBrabbelt niet, reageert niet op de eigen naamWijst of zwaait niet, speelt geen kiekeboe
Rond 18 maandenLoopt nog nietZegt nog geen woorden, begrijpt “waar is je schoen?” nietDoet weinig na, laat niets zien om het te delen
Rond 2 jaarRent of klimt niet, valt opvallend vaakZegt minder dan ongeveer vijftig woorden, er komen geen nieuwe bijSpeelt niet “alsof”, zoals de pop eten geven
Rond 3 jaarTraplopen of een bal schoppen lukt nietMaakt nog geen zinnetjes van twee of drie woordenSpeelt niet naast of met andere kinderen
Rond 4 tot 5 jaarTekenen, knippen of aankleden blijft erg moeilijkIs voor anderen slecht te verstaan, kan niet vertellen wat er gebeurdeSpel past niet bij de leeftijd, moeite met eenvoudige spelregels
Signalen van een ontwikkelingsachterstand per leeftijd, voor bewegen, taal en spelen en contact. Verliest je kind vaardigheden die het al had, zoals woorden, lopen of contact? Neem dan meteen contact op met het consultatiebureau of de huisarts.

Wie helpt bij een ontwikkelingsachterstand?

Je hoeft niet zelf uit te zoeken waar je heen moet. De meeste routes beginnen bij het consultatiebureau of de huisarts. Vroege hulp werkt beter dan afwachten, en een onderzoek geeft rust, ook als er niets aan de hand blijkt.

  1. 1Consultatiebureau of huisartsDe jeugdarts of jeugdverpleegkundige volgt de ontwikkeling bij elk bezoek en kijkt met jou mee. Zij kunnen doorverwijzen naar een kinderarts, logopedist, kinderfysiotherapeut of Integrale Vroeghulp. In Vlaanderen ga je naar Kind en Gezin, de huisarts of de kinderarts.
  2. 2KinderartsDe kinderarts zoekt naar een medische oorzaak, bijvoorbeeld met bloedonderzoek, een gehoortest of erfelijkheidsonderzoek. Vaak wordt er geen oorzaak gevonden, en dat is ook een antwoord.
  3. 3Integrale VroeghulpEen regionaal netwerk voor jonge kinderen bij wie niet duidelijk is wat er speelt of welke hulp past. Je krijgt één vaste contactpersoon, deskundigen uit zorg en onderwijs kijken samen mee en je krijgt een advies. Het kost jullie niets en niets is verplicht. Je komt er via het consultatiebureau, de huisarts of het wijkteam.
  4. 4Orthopedagoog of psycholoogEen orthopedagoog of GZ-psycholoog onderzoekt hoe je kind denkt, leert en speelt, en wat het nodig heeft. Daaruit volgt een plan met doelen, voor thuis en voor de opvang of school.
  5. 5Medisch kinderdagcentrum of kinderdagcentrumHeeft je kind meer nodig, dan kan het naar een medisch kinderdagcentrum (MKD) voor onderzoek en behandeling in een kleine groep, of naar een kinderdagcentrum (KDC) voor langere begeleiding. Daar werken begeleiders, logopedisten en orthopedagogen samen.
Lees hoe een MKD, een KDC en Integrale Vroeghulp werken

Ontwikkelingsachterstand, LVB of autisme: het verschil

Deze drie woorden worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen iets anders. Een ontwikkelingsachterstand beschrijft wat je nu ziet: je kind is later dan leeftijdgenoten. LVB en autisme zijn diagnoses die verklaren waarom, en die blijvend zijn.

Bij een licht verstandelijke beperking (LVB) leert een kind langzamer en heeft het meer moeite met abstract denken en met zich aanpassen aan wat de omgeving vraagt. In Nederland hoort daar een IQ van ongeveer 50 tot 70 bij, en ook kinderen met een IQ tot 85 die daarnaast veel moeite hebben om zich te redden. Bij jonge kinderen wordt een LVB meestal pas rond de schoolleeftijd vastgesteld.

Autisme is iets anders. Het gaat om hoe een kind contact maakt, communiceert en prikkels verwerkt, en om vaste patronen en sterke voorkeuren. Een kind met autisme kan elk intelligentieniveau hebben. Wel komen autisme en een verstandelijke beperking vaak samen voor. Een kind kan dus een ontwikkelingsachterstand hebben die later autisme, een LVB of allebei blijkt te zijn.

Lees meer: ontwikkelingsachterstand of autisme?
LVB in Nederland
IQ 100 is gemiddeld. In Nederland valt ook zwakbegaafdheid onder LVB als er bijkomende problemen zijn. De grenzen zijn niet scherp.
  • Wat is het?

    Ontwikkelingsachterstand
    Een kind loopt achter op één of meer gebieden
    LVB
    Een blijvende beperking in leren en zich redden
    Autisme
    Een andere manier van contact maken, communiceren en prikkels verwerken
  • Wanneer zie je het?

    Ontwikkelingsachterstand
    Al bij baby’s en peuters
    LVB
    Vaak als een achterstand op meerdere gebieden, vastgesteld rond de schoolleeftijd
    Autisme
    Vaak tussen 1 en 3 jaar, soms pas later
  • Blijvend?

    Ontwikkelingsachterstand
    Niet altijd, een deel haalt het in
    LVB
    Ja, met hulp leert een kind wel veel bij
    Autisme
    Ja, met hulp leert een kind wel veel bij
  • Wie stelt het vast?

    Ontwikkelingsachterstand
    Jeugdarts, kinderarts, Integrale Vroeghulp
    LVB
    Orthopedagoog of psycholoog, met een IQ-onderzoek en een onderzoek naar zelfredzaamheid
    Autisme
    Kinderpsychiater of GZ-psycholoog, vaak in een team
Het verschil tussen een ontwikkelingsachterstand, een LVB en autisme
OntwikkelingsachterstandLVBAutisme
Wat is het?Een kind loopt achter op één of meer gebiedenEen blijvende beperking in leren en zich reddenEen andere manier van contact maken, communiceren en prikkels verwerken
Wanneer zie je het?Al bij baby’s en peutersVaak als een achterstand op meerdere gebieden, vastgesteld rond de schoolleeftijdVaak tussen 1 en 3 jaar, soms pas later
Blijvend?Niet altijd, een deel haalt het inJa, met hulp leert een kind wel veel bijJa, met hulp leert een kind wel veel bij
Wie stelt het vast?Jeugdarts, kinderarts, Integrale VroeghulpOrthopedagoog of psycholoog, met een IQ-onderzoek en een onderzoek naar zelfredzaamheidKinderpsychiater of GZ-psycholoog, vaak in een team
Het verschil tussen een ontwikkelingsachterstand, een LVB en autisme. Een kind kan meer dan één van deze dingen tegelijk hebben. Daarom kijkt een goed onderzoek naar de hele ontwikkeling.

Oefenen in kleine stappen, thuis

Een kind met een ontwikkelingsachterstand leert wel, maar heeft meer herhaling nodig en kleinere stapjes. Het werkt het best als je samen met de logopedist, begeleider of orthopedagoog een paar doelen kiest en die elke dag even oefent.

  1. 1Kies één doelBijvoorbeeld zelf de beker pakken, een plaatje aanwijzen of de jas aantrekken. Eén doel tegelijk geeft rust, voor jou en voor je kind.
  2. 2Maak het doel kleinKnip een taak op in stapjes. Jas aantrekken wordt: jas pakken, één arm erin, de andere arm erin. Je kind oefent eerst de laatste stap en doet er later steeds een stap bij.
  3. 3Oefen kort en vaakEen paar keer per dag twee tot vijf minuten werkt beter dan één lange sessie. Oefen op vaste momenten, zoals voor het eten of na het opstaan.
  4. 4Help eerst, en dan steeds minderDoe het voor, help met je handen of wijs aan. Lukt het, help dan de volgende keer iets minder. Zo leert je kind het zelf.
  5. 5Maak het zichtbaarPictogrammen of foto’s laten zien wat er gaat gebeuren en wat de stappen zijn. Een eerst-dan-kaart of een dagritme helpt veel jonge kinderen om mee te doen.
  6. 6Vier wat luktZeg meteen wat goed ging: “Jij hebt je beker zelf gepakt!” Een klein compliment of iets leuks erna maakt dat je kind het nog eens wil doen.

Oefenen met SuperChild

Elke dag een paar minuten woorden oefenen, in kleine stappen

Met de SuperChild-app op superchild.app oefen je thuis woorden, met jou in de buurt. Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan. Eerst kiest het uit drie plaatjes, dan vier en later acht, pas als je kind er klaar voor is.

De hulp wordt stap voor stap minder, en een verkeerde tik wordt nooit afgestraft. Je kind hoeft niet te praten. Er zijn meer dan 100 alledaagse woorden, ook in het Nederlands.

Je ziet welke woorden je kind oefende en hoe vaak. De app stelt geen diagnose en vervangt de begeleider, logopedist of orthopedagoog niet.

Echt scherm uit de app. Geen rood kruis en geen zoemer: het goede plaatje blijft licht.

Veelgestelde vragen

Is autisme een verstandelijke beperking?
Nee. Autisme gaat over contact maken, communiceren en prikkels verwerken, niet over intelligentie. Een kind met autisme kan elk intelligentieniveau hebben. Wel komen ze vaak samen voor: in een grote Amerikaanse studie had ongeveer een derde van de kinderen met autisme ook een verstandelijke beperking.
Kan een ontwikkelingsachterstand worden ingehaald?
Soms wel. Vooral een achterstand op één gebied, zoals taal of bewegen, wordt vaak (deels) ingehaald, zeker met vroege hulp. Bij een achterstand op meerdere gebieden blijkt later soms dat er een verstandelijke beperking of autisme is. Dat is bij een jong kind meestal nog niet te zeggen.
Wat is het verschil tussen een ontwikkelingsachterstand en een verstandelijke beperking?
Een ontwikkelingsachterstand beschrijft dat je kind nu later is dan leeftijdgenoten, en kan nog veranderen. Een verstandelijke beperking is blijvend en wordt vastgesteld met een IQ-onderzoek en een onderzoek naar zelfredzaamheid, meestal pas rond de schoolleeftijd.
Wanneer ga je naar Integrale Vroeghulp?
Als je kind jong is, op meerdere gebieden achterloopt en niet duidelijk is wat er speelt of welke hulp past. Het consultatiebureau, de huisarts of het wijkteam kan je aanmelden. Het kost jullie niets.
Wat kan ik zelf doen bij een ontwikkelingsachterstand?
Kies samen met de begeleider of logopedist een paar kleine doelen en oefen die elke dag een paar minuten. Maak taken klein, help eerst en daarna steeds minder, en gebruik plaatjes om te laten zien wat er komt.

Lees ook

Voor ouders

Elke dag een paar rustige minuten woorden oefenen

Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan, thuis en met jou in de buurt. Je kind hoeft niet te praten.