Taalachterstand bij peuters: wat is het en wat kun je doen?

Van een taalachterstand spreek je als een kind duidelijk achterloopt met taal vergeleken met leeftijdgenoten. Dat kan gaan over taalbegrip (wat je kind begrijpt) en over taalproductie (wat je kind zelf zegt). Vaak loopt vooral het praten achter en is het begrip redelijk op niveau.

Een achterstand betekent dat de taal wel op de normale manier groeit, alleen later en langzamer. Veel kinderen halen dat in, zeker als ze veel taal horen en er vroeg hulp komt. Van de peuters die rond 2 jaar opvallend weinig zeggen, de zogenaamde late praters, haalt een groot deel de achterstand op de basisschoolleeftijd in.

Het woord taalachterstand wordt in Nederland ook gebruikt voor kinderen die thuis weinig Nederlands horen en daardoor op school achterlopen in het Nederlands. Dat is een achterstand in één taal. Daarover lees je meer bij de oorzaken.

Deze drie termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze zijn niet hetzelfde. Het verschil bepaalt welke hulp je kind nodig heeft.

Bij een spraakachterstand gaat het om klanken. Je kind weet wat het wil zeggen en maakt goede zinnen, maar is slecht te verstaan. Het zegt bijvoorbeeld op 4 jaar nog “tat” in plaats van “kat”. Een logopedist kan dat meestal goed behandelen. Bij een ernstiger probleem met het plannen van spraakbewegingen spreek je van verbale ontwikkelingsdyspraxie.

Bij een taalachterstand gaat het om woorden en zinnen, zoals hierboven beschreven. Bij TOS gaat het ook om woorden en zinnen, maar het probleem zit in hoe het brein taal verwerkt. Een kind met TOS leert taal moeizaam, terwijl het goed hoort, genoeg taal hoort en geen verstandelijke beperking heeft die het verklaart. TOS is blijvend. Naar schatting gaat het om 5 tot 7 procent van de kinderen, ongeveer één of twee per klas.

Elk kind heeft een eigen tempo. Wat telt is of je kind steeds nieuwe stapjes zet, en of het taal gebruikt om contact te maken. Deze signalen zijn een reden om het te laten bekijken.

• Rond 12 maanden: je kind brabbelt niet, reageert niet op de eigen naam en wijst of zwaait niet.
• Rond 18 maanden: je kind zegt nog geen enkel woord of begrijpt eenvoudige vragen als “waar is je schoen?” niet.
• Rond 2 jaar: er komen geen nieuwe woorden bij, of je kind zegt er minder dan ongeveer vijftig.
• Rond 2,5 jaar: je kind maakt nog geen zinnetjes van twee woorden, zoals “papa weg”.
• Rond 3 jaar: je kind praat vooral in losse woorden of je verstaat het zelf meestal niet.
• Op elke leeftijd: je kind begrijpt veel minder dan leeftijdgenoten, of je kind raakt gefrustreerd omdat het zich niet verstaanbaar kan maken.

Vaak is er niet één oorzaak aan te wijzen. Een taalachterstand komt vaker voor bij jongens en in families waarin meer mensen laat zijn gaan praten of dyslexie hebben. Deze oorzaken worden altijd eerst nagelopen.

Groeit je kind op met twee of meer talen? Dan is dat geen oorzaak van een taalachterstand of TOS. Meertalige kinderen zetten de belangrijke stappen ongeveer op dezelfde leeftijd als eentalige kinderen. Per taal kennen ze soms minder woorden, maar samen opgeteld komen ze meestal op hetzelfde aantal uit.

Stoppen met de thuistaal helpt niet. Praat met je kind in de taal die jij het best en het liefst spreekt. Rijke taal in de thuistaal is een goede basis voor het Nederlands.

Loopt je kind in alle talen achter, ook in de taal die het thuis het meest hoort? Dan is er meer aan de hand dan meertaligheid en is het verstandig om hulp te vragen. Vertel de logopedist welke talen je kind hoort, en hoeveel. Een goede logopedist kijkt naar alle talen samen.

Je hoeft niet te wachten tot je kind het vanzelf inhaalt. Vroege hulp werkt beter dan afwachten, en een onderzoek geeft rust, ook als er niets aan de hand blijkt.

1. 1Schrijf op wat je zietWelke woorden zegt je kind, wat begrijpt het, hoe maakt het duidelijk wat het wil? Een lijstje en een kort filmpje zeggen vaak meer dan een gesprek van tien minuten.
2. 2Bespreek het met het consultatiebureau of de huisartsDe jeugdarts of jeugdverpleegkundige kijkt naar de hele ontwikkeling en kan doorverwijzen. In Vlaanderen ga je naar Kind en Gezin, de huisarts of de kinderarts.
3. 3Laat het gehoor onderzoekenOok als je kind de gehoorscreening na de geboorte heeft gehaald. Het gehoor kan later minder worden, bijvoorbeeld door vocht achter het trommelvlies.
4. 4Ga naar een logopedistDat mag zonder verwijzing. Logopedie voor kinderen wordt vergoed uit de basisverzekering, zonder eigen risico. Kijk of de logopedist ervaring heeft met jonge kinderen.
5. 5Vraag door als het niet opschietGaat de taal na een periode logopedie nog steeds moeizaam? Vraag dan om onderzoek door het Audiologisch Centrum. Loopt je kind ook op andere gebieden achter, vraag dan naar Integrale Vroeghulp via het CJG of het consultatiebureau.

De logopedist begint met een onderzoek: een gesprek met jou, kijken naar spelen en praten, en soms een taaltest. Daarna maak je samen een plan met een paar duidelijke doelen, zoals tien nieuwe woorden of zinnetjes van twee woorden.

Bij peuters werkt de logopedist vooral via spel en via jou. Je kijkt mee, je oefent zelf in de behandeling en je krijgt huiswerk dat past in het gewone leven. Veel logopedisten werken met ouderprogramma’s zoals Praten doe je met z’n tweeën (Hanen), waarin je leert hoe je de taal van je kind uitlokt in gewone momenten.

Bij een vermoeden van TOS kan je kind via het Audiologisch Centrum ook naar een behandelgroep voor peuters met TOS, een paar dagdelen per week. Later is er speciaal onderwijs voor kinderen met TOS (cluster 2) of ondersteuning op de gewone basisschool.

Het meeste werk gebeurt thuis, in kleine momenten. Vijf minuten per dag gericht oefenen, plus veel praten tijdens het aankleden, eten en spelen, doet meer dan een uur per week.

• Zeg wat je doet en wat je kind doet, in korte zinnen: “Jas aan. Rits omhoog.”
• Wacht. Stel een vraag of begin een liedje, stop en tel in je hoofd tot vijf. Je kind krijgt dan de kans om iets te zeggen.
• Maak het een beetje langer. Zegt je kind “bal”, zeg dan “ja, een grote bal”.
• Verbeter niet, zeg het goed voor. Zegt je kind “tat”, zeg dan “ja, een kat”.
• Laat kiezen: “Wil je appel of banaan?” Je kind hoeft dan maar één woord te zeggen of aan te wijzen.
• Lees elke dag samen een boekje of bekijk een praatplaat. Wijs aan, benoem en laat je kind aanvullen.
• Gebruik gebaren of plaatjes erbij. Dat remt het praten niet, het maakt de stap naar woorden juist kleiner.

• Logopedie-oefeningen printen
• Praatplaten
• Pictogrammen