Autisme en ontwikkeling

Autisme niveau 3: wat het betekent en hoe je kind blijft leren

Autisme niveau 3 betekent dat je kind elke dag heel veel ondersteuning nodig heeft, meestal bij communiceren en bij veranderingen. Het niveau beschrijft de hulp die nu nodig is. Het kan veranderen, en het zegt niets over wat je kind kan leren.

Bijgewerkt op

Een gelamineerde fotokaart van een rode appel ligt op een houten keukentafel, voor een schaal met appels, mandarijnen en bananen.

Wat is autisme niveau 3?

Niveau 3 is het hoogste van de drie niveaus in de DSM-5, het handboek waarmee autisme wordt vastgesteld. Het heet daar “vereist zeer substantiële ondersteuning”. In gewone woorden: je kind heeft bij bijna alles op een dag hulp nodig.

Het niveau wordt voor twee gebieden apart gegeven. Het eerste is sociale communicatie: anderen begrijpen, laten merken wat je wilt, contact maken. Het tweede is beperkt en herhalend gedrag: vaste routines en hoe zwaar een verandering valt. Je kind kan dus niveau 3 hebben voor communicatie en niveau 2 voor gedrag.

Autisme niveau 1, 2 en 3 naast elkaar

De niveaus zeggen hoeveel ondersteuning iemand nodig heeft op het moment van het onderzoek. Een niveau kan verschuiven als je kind ouder wordt, als de gezondheid verandert of als de hulp beter past.

  • Niveau 1

    In het handboek
    Vereist ondersteuning
    Hoe het er thuis uit kan zien
    Je kind praat in zinnen. Een gesprek beginnen en volhouden is moeilijk. Wisselen van activiteit kost moeite.
  • Niveau 2

    In het handboek
    Vereist substantiële ondersteuning
    Hoe het er thuis uit kan zien
    Je kind gebruikt korte zinnen of losse woorden en zoekt weinig contact. Veranderingen geven duidelijk stress, ook als er hulp is.
  • Niveau 3

    In het handboek
    Vereist zeer substantiële ondersteuning
    Hoe het er thuis uit kan zien
    Je kind gebruikt weinig of geen woorden en zoekt zelden zelf contact. Een kleine verandering, zoals een andere weg naar de opvang, kan paniek geven. Bij bijna alles is een volwassene nodig.
De drie niveaus van autisme in de DSM-5 en hoe het er thuis uit kan zien
NiveauIn het handboekHoe het er thuis uit kan zien
Niveau 1Vereist ondersteuningJe kind praat in zinnen. Een gesprek beginnen en volhouden is moeilijk. Wisselen van activiteit kost moeite.
Niveau 2Vereist substantiële ondersteuningJe kind gebruikt korte zinnen of losse woorden en zoekt weinig contact. Veranderingen geven duidelijk stress, ook als er hulp is.
Niveau 3Vereist zeer substantiële ondersteuningJe kind gebruikt weinig of geen woorden en zoekt zelden zelf contact. Een kleine verandering, zoals een andere weg naar de opvang, kan paniek geven. Bij bijna alles is een volwassene nodig.
De drie niveaus van autisme in de DSM-5 en hoe het er thuis uit kan zien. Dit is een samenvatting in gewone woorden. Twee kinderen met hetzelfde niveau kunnen heel verschillend zijn.

Het niveau in het verslag en de hulp die je krijgt

Niet in elk verslag staat een niveau. Het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie schrijft dat de niveaus in de praktijk niet door iedereen op dezelfde manier worden gebruikt. Staat er geen niveau, dan is er niets vergeten. Vraag de behandelaar hoe die de ondersteuning van je kind zou omschrijven.

Voor hulp telt vooral wat je kind elke dag nodig heeft. In Nederland regelt de gemeente de jeugdhulp (Jeugdwet). Je komt er via de huisarts, de jeugdarts of het wijkteam. Heeft je kind blijvend intensieve zorg of toezicht nodig, dan kan de Wet langdurige zorg (Wlz) passen. Het CIZ beoordeelt dat.

In Vlaanderen kun je voor ondersteuning bij een handicap terecht bij het VAPH. Regels en wachttijden verschillen per gemeente en per regio.

  1. 1Je ziet signalenThuis, op de opvang of op het consultatiebureau. Schrijf voorbeelden op en maak eventueel korte filmpjes.
  2. 2Huisarts, jeugdarts of wijkteamBespreekt je zorgen en verwijst door. Bij jonge kinderen kan Integrale Vroeghulp meekijken.Verwijzing nodig
  3. 3Onderzoek door een specialistEen kinder- en jeugdpsychiater, GZ-psycholoog of orthopedagoog-generalist. Gesprekken met jou, observatie van je kind en vaak de ADOS-2.
  4. 4Uitslag en adviesIs het autisme, iets anders of een combinatie? Je krijgt een verslag met wat je kind nodig heeft.
  5. 5Hulp en begeleidingOuderbegeleiding, logopedie, behandeling bij autisme of een plek op een medisch kinderdagcentrum.
Bij jonge kinderen kijkt een team vaak breder dan alleen autisme: ook naar gehoor, taal en de algemene ontwikkeling. Wachttijden verschillen per regio.

Ernstig autisme en “profound autism”: is dat hetzelfde?

“Ernstig autisme” is spreektaal en geen officiële term. Meestal bedoelen mensen er niveau 3 mee.

“Profound autism” komt uit een rapport van de Lancet Commission, een internationale groep onderzoekers. Zij bedoelen er mensen met autisme mee die een flinke verstandelijke beperking hebben, heel weinig taal, of allebei, en bij wie altijd een volwassene in de buurt moet zijn. De term staat niet in de DSM en er is discussie over.

Volgens Thuisarts heeft ongeveer 1 op de 3 mensen met autisme ook een verstandelijke beperking.

Lees meer over een verstandelijke beperking en LVB

Hoe ziet een dag eruit bij autisme niveau 3?

Dat verschilt per kind. Dit herkennen veel ouders.

  • Communicatie. Je kind trekt je aan je hand naar de koelkast, brengt je een beker of wijst een plaatje aan. Begrijpen wisselt: “schoenen aan” lukt bij de voordeur en in de keuken niet.
  • Slapen. Laat inslapen, om drie uur wakker. Dat komt bij autisme veel voor. De huisarts of kinderarts kan kijken of er een lichamelijke oorzaak is.
  • Veiligheid. In een groot Amerikaans onderzoek onder ouders had ongeveer de helft van de kinderen met autisme na het vierde jaar minstens één keer geprobeerd weg te lopen. Een slot hoog op de deur, een armbandje met je telefoonnummer en afspraken met de buren helpen.
  • Prikkels. Geluid, licht of een labeltje in een trui kan ondraaglijk zijn. Andere kinderen zoeken juist sterke prikkels op: draaien, duwen, kauwen.
  • Gedrag dat iets zegt. Slaan, gillen, bijten of zichzelf pijn doen is vaak een boodschap: te hard, ik heb pijn, dat wil ik niet. Een orthopedagoog of gedragswetenschapper kan helpen de reden te vinden.
  1. 1Aan je hand trekkenJe kind neemt je mee naar de koelkast of legt je hand op de deurklink.
  2. 2Kijken, reiken, geluid makenJe kind kijkt naar wat het wil, strekt een arm uit of maakt een geluid.
  3. 3Wijzen en gebarenWijzen naar het koekje, een gebaar voor “meer” of “klaar”.
  4. 4Plaatje geven of aanwijzenEen pictogram of foto geven of aantikken, ook op een tablet.
  5. 5Klanken en woordenEen klank, een stukje woord, echolalie of een eigen woord.
  6. 6Woorden combineren“Meer koek”, “mama kom”: twee woorden of plaatjes samen.
De communicatieladder, van onder naar boven. Elke trede is al communicatie. Kijk op welke trede je kind nu staat en help het naar de volgende.

Wat kan een kind met autisme niveau 3 leren?

Het niveau zet geen grens op wat je kind kan leren. Kinderen met niveau 3 blijven leren, hun hele kindertijd lang. Van week tot week lijkt er soms niets te bewegen. Over maanden zie je het beter: je kind pakt zelf de beker, of kijkt op als je “bad” zegt.

Plaatjes doen veel werk. Een dagritme laat zien wat er komt. Een eerst-dan-kaart maakt één moeilijke stap makkelijker: eerst autostoel, dan muziek.

Gebaren, plaatjes of een spraakcomputer heten samen ondersteunde communicatie. Veel ouders zijn bang dat hun kind daardoor niet gaat praten. In een overzicht van onderzoeken bij mensen met een ontwikkelingsbeperking ging niemand minder praten, en de meesten zeiden iets meer.

  • Kleine stappen. Eén nieuw woord of één nieuwe vaardigheid tegelijk.
  • Herhaling. Hetzelfde woord vaak op een dag, op verschillende plekken in huis.
  • Routine. Zelfde moment, zelfde stoel, zelfde begin en einde.
  • Hulp die minder wordt. Doe het voor, en wacht elke keer iets langer voordat je helpt.

Eerst schoenen aan, dan naar de speeltuin

Eerst

Schoenen aan

Dan

Speeltuin

Een eerst-dan-kaart. Rechts staat iets wat je kind graag doet.

Woorden oefenen als je kind niet praat

Een woord begrijpen en een woord zeggen zijn twee verschillende vaardigheden. Aan begrijpen kun je werken zonder dat je kind iets hoeft te zeggen. Pakt je kind de beker als jij “beker” zegt, dan begrijpt het dat woord. Het zeggen komt daar niet vanzelf achteraan.

Maak een fout veilig. Na een harde “nee” stoppen veel kinderen met proberen. Wijs rustig het goede aan, zeg het woord en ga verder.

  1. 1Kies drie woordenDingen die je kind elke dag tegenkomt: beker, schoen, appel. Houd een week dezelfde drie.
  2. 2Begin met twee of drie keuzesZet de echte beker naast één ander voorwerp, of leg twee of drie plaatjes neer. Zeg één keer duidelijk “beker”.
  3. 3Help voordat het misgaatWijs in het begin de beker aan terwijl je het woord zegt. Wacht de dagen erna een tel of twee voordat je wijst.
  4. 4Houd het kort en neem het woord mee de dag inVijf minuten is genoeg. Zeg het woord daarna als het echte ding voorbijkomt: de appel in de fruitschaal, de schoenen bij de deur.
Maak je eigen plaatjes om mee te oefenen
Getekende illustratie van een kind met een paarse cape op een kussen. Boven het hoofd zweven bolletjes met plaatjes van een appel, een bal, een hond, een beker, een schoen en een banaan, naast een lege tekstballon.
Illustratie: een kind kan woorden kennen zonder ze te zeggen.

Zo houd je het als gezin vol

Zorgen voor een kind dat de hele dag hulp nodig heeft, is zwaar. Hulp voor jou hoort bij de zorg voor je kind.

Kaartjes printen en knippen in de avond, lijstjes invullen na het werk, bellen over wachtlijsten: je mag daar minder van doen. Vijf minuten per dag die je volhoudt, leveren meer op dan een groot plan dat in week twee strandt.

  • Even op adem komen. Vraag de gemeente of het wijkteam naar vervangende zorg, zoals logeeropvang of iemand die thuis een paar uur overneemt. MantelzorgNL legt uit wat er kan.
  • Andere ouders. Zij weten de praktische antwoorden, van slapen tot de tandarts. Je ontmoet ze via de Nederlandse Vereniging voor Autisme en Autisme Vlaanderen.
  • Broers en zussen. Vaste tijd met jou alleen, al is het een kwartier.
Getekende illustratie van een ouder die ’s avonds onder een lamp aan de keukentafel zit met plaatjeskaarten, een lijstje en een kop thee. Door de open deur zie je een kind slapen op de bank.
Illustratie: ’s avonds nog kaartjes maken. Je mag het ook kleiner houden.

Wat vraag je aan de logopedist en de behandelaar?

De logopedist werkt aan communicatie, ook met plaatjes en gebaren. De orthopedagoog of gedragswetenschapper kijkt naar leren en gedrag. De ergotherapeut helpt bij prikkels, eten en aankleden. Neem deze vragen mee.

  • “Welke twee of drie woorden of vaardigheden oefenen we deze maand thuis?”
  • “Hoeveel hulp geef ik, en wanneer wacht ik?”
  • “Wat doe ik als mijn kind overstuur raakt tijdens het oefenen?”
  • “Wat schrijf ik op, zodat jij kunt zien hoe het ging?”
Lees meer over logopedie voor kinderen

Oefenen met SuperChild

Rustig woorden oefenen thuis, met jou in de buurt

Met de SuperChild-app op superchild.app oefen je thuis rustig woorden, met een volwassene in de buurt. Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan. Er zijn meer dan 100 alledaagse woorden, zoals beker, schoen en appel, ook in het Nederlands.

Je kind hoeft nooit te praten. Na een verkeerde tik komt er geen rood kruis en geen zoemer, en het goede plaatje blijft licht. De hulp wordt stap voor stap minder, en het aantal plaatjes groeit van 3 naar 4 naar 8.

Een plaatje aantikken is geen praten. De app behandelt geen autisme en vervangt de logopedist of behandelaar niet. Je ziet welke woorden je kind oefende. Herkent je kind de appel in de fruitschaal, dan markeer je het woord als “gezien in het echt”.

Echt scherm uit de app. Geen rood kruis en geen zoemer: het goede plaatje blijft licht.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen autisme niveau 1, 2 en 3?
De niveaus zeggen hoeveel ondersteuning iemand nodig heeft: bij niveau 1 ondersteuning, bij niveau 2 substantiële en bij niveau 3 zeer substantiële ondersteuning. Het niveau wordt apart gegeven voor communicatie en voor gedrag.
Kan een kind van niveau 3 naar niveau 2 gaan?
Dat kan. Een niveau beschrijft wat je kind nodig had op het moment van het onderzoek, en kan veranderen met de leeftijd, de gezondheid en de hulp. Veel kinderen houden veel ondersteuning nodig en blijven toch leren.
Is autisme niveau 3 hetzelfde als niet praten?
Nee, al gaan ze vaak samen. Het niveau gaat ook over begrijpen, contact maken en omgaan met veranderingen. Sommige kinderen met niveau 3 praten wel een beetje.
Wat is de levensverwachting bij autisme niveau 3?
Autisme zelf is geen ziekte waaraan je kind overlijdt, en een niveau voorspelt geen leeftijd. In een groot Zweeds onderzoek overleden mensen met autisme wel vaker op jongere leeftijd, door bijkomende aandoeningen. Laat klachten zoals epilepsie daarom goed volgen, en let extra op bij water en verkeer.

Lees ook

Voor ouders

Elke dag een paar rustige minuten woorden oefenen

Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan, thuis en met jou in de buurt. Je kind hoeft niet te praten.