Autisme en communicatie

Kind met autisme leren lezen: kan dat ook als je kind niet praat?

Ja, dat kan vaak. Een kind dat niet praat, kan geschreven woorden leren herkennen en begrijpen. Hardop lezen is maar één manier om dat te laten zien. Een woord bij het goede plaatje leggen is er ook een, en aanwijzen ook. Niemand kan beloven hoe ver jouw kind komt. Je kunt wel beginnen, met een paar woorden die voor je kind tellen.

Bijgewerkt op

Twee handen houden boven een keukentafel een gelamineerde kaart vast met een foto van een blauw-wit gestreepte beker.
Een kaart met een beker. Schrijf het woord eronder en je hebt een eerste leeskaart.

Kan een kind dat niet praat leren lezen?

Lezen en praten zijn twee verschillende vaardigheden. Lezen is naar een geschreven woord kijken en weten wat het betekent. Kinderen die weinig of geen woorden spreken, hebben woorden leren lezen. Hoe ver een kind komt, verschilt sterk per kind.

Misschien zie je thuis al iets. Je kind pakt altijd het goede pak hagelslag, of kiest de goede titel in een rij filmpjes. Dat kan lezen zijn. Het kan ook het logo of de kleur zijn.

Lang kregen kinderen die niet praten geen leesles. Amerikaanse onderzoekers als Janice Light en David McNaughton laten al jaren zien dat het anders kan, bij kinderen die ondersteunde communicatie gebruiken: gebaren, plaatjes of een spraakcomputer.

Lees meer over autisme en niet praten

Hoe zie je of je kind leest als het niet hardop kan lezen?

Geef je kind een kaartje met een woord en leg er een paar plaatjes bij. Legt je kind het woord op het goede plaatje, ook als de plaatjes op een andere plek liggen, dan leest het dat woord.

In het leesprogramma van Light en McNaughton kan een kind het woord zeggen, het gebaar maken, of het woord bij het goede plaatje leggen. Alle drie tellen als lezen. Let thuis op drie dingen.

  • Schud de kaartjes elke keer. Anders leert je kind dat “appel” altijd links ligt.
  • Kijk naar je kind en niet naar het goede kaartje. Kinderen volgen je ogen sneller dan je denkt.
  • Schrijf alle woorden in dezelfde kleur en dezelfde letters. Dan is het woord de enige aanwijzing.
  • “Wat staat hier?”

    Dit kan je kind laten zien
    “Welk woord is melk?” En dan wachten tot je kind wijst.
  • “Lees eens voor.”

    Dit kan je kind laten zien
    “Leg het woord bij het plaatje.”
Vragen die spraak nodig hebben, en wat je in plaats daarvan kunt vragen
Dit vraagt om pratenDit kan je kind laten zien
“Wat staat hier?”“Welk woord is melk?” En dan wachten tot je kind wijst.
“Lees eens voor.”“Leg het woord bij het plaatje.”
Vragen die spraak nodig hebben, en wat je in plaats daarvan kunt vragen. Een vraag waarbij je kind kan wijzen, laat zien hoe het lezen gaat.

Wat zegt het onderzoek?

Het onderzoek is hoopvol en nog klein. Een overzicht uit 2018 vond negen studies met samen 24 deelnemers die ondersteunde communicatie gebruiken, onder wie kinderen met autisme. Ze gingen losse woorden beter lezen nadat ze les kregen. Dat lukte met letters en klanken, met hele woorden, en met allebei samen.

In één studie kreeg een meisje van 8 met meerdere beperkingen in 16 maanden 55 uur leesles. Ze leerde 20 letters met hun klank en las 60 woorden. Dat is één kind. Het zegt niet wat jouw kind gaat doen.

Bij kinderen met autisme die niet praten is nog heel weinig onderzoek gedaan, schreven twee Australische onderzoekers in 2021. De Radboud Universiteit onderzoekt tot 2027 hoe de eerste stappen naar lezen verlopen bij kinderen die weinig of niet spreken en meerdere beperkingen hebben.

Zo begin je thuis

Begin met een paar hele woorden waar je kind om geeft. Een heel woord levert meteen iets op: dit is mijn naam, dit is banaan. Een paar minuten per keer is genoeg. De logopedist of leerkracht kan de stappen laten passen bij wat je kind al kan.

  1. 1Kies drie tot vijf woorden die tellenDe eigen naam. Banaan. Bus. De naam van de hond.
  2. 2Laat het woord zien bij het plaatjeSchrijf het woord in duidelijke kleine letters op een kaartje en leg het onder een foto of plaatje. Zeg het woord één keer en wijs het aan.
  3. 3Leg het woord bij het plaatjeLeg twee plaatjes neer. Geef je kind één woordkaartje en help het om dat op het goede plaatje te leggen. Help elke dag iets minder.
  4. 4Haal het plaatje wegLeg twee woordkaartjes neer zonder plaatjes. Zeg “banaan” en laat je kind wijzen of het kaartje geven.
  5. 5Zet woorden in de dagEen naamkaartje bij de kapstok. “Melk” op de plank in de koelkast. Een woord onder elk plaatje van het dagritme.
  6. 6Voeg letters en klanken toeSpeel met de eerste letter van de naam en zeg de klank erbij. Met letters en klanken kan een kind later nieuwe woorden zelf ontcijferen.
  7. 7Blijf samen boekjes lezenGa af en toe met je vinger onder de woorden door. Je kind hoeft niets te zeggen.

Waar is de bal?

  • Hond
  • Bal
  • Appel
  • Schoenen
Woordkaarten om te oefenen: eerst aanwijzen, dan benoemen, dan een zinnetje maken.

Wat kun je beter laten?

Zie praten niet als het enige bewijs dat je kind iets heeft geleerd.

  • Wachten tot je kind praat. Lezen hoeft niet na praten te komen. Woordkaartjes, boekjes en een paar letters kunnen nu al in de dag.
  • De hele dag overhoren. Schuift je kind de kaartjes weg, stop dan en ga morgen verder.
  • Woorden zonder betekenis. Loop na het kaartje “schoenen” naar de schoenen bij de deur.
Getekende illustratie van een kind met een paarse cape op een kussen. Boven het hoofd zweven bolletjes met plaatjes van een appel, een bal, een hond, een beker, een schoen en een banaan, naast een lege tekstballon.
Illustratie: een kind kan woorden kennen zonder ze te zeggen.

Mijn kind leest woorden maar praat niet. Is dat hyperlexie?

Dat kan. Hyperlexie betekent dat een kind heel vroeg woorden leest, meestal zonder dat iemand het heeft geleerd, en beter leest dan het begrijpt. Zo beschrijven Canadese onderzoekers het in een overzicht uit 2017. Hyperlexie hangt nauw samen met autisme. Het is geen aparte diagnose.

Leest je kind borden, etiketten en ondertitels? Gebruik het. Zet geschreven woorden op het dagritme en bij de keuzes aan tafel. Kijk daarna of je kind het woord ook begrijpt: kan het het woord bij het goede plaatje leggen?

De meeste kinderen met autisme die niet praten, hebben geen hyperlexie. Zij kunnen geschreven woorden stap voor stap leren.

Lezen op school en op de groep

In Nederland beginnen kinderen in groep 3 met leren lezen, in Vlaanderen in het eerste leerjaar. Kinderen lezen er veel hardop. Voor een kind dat niet praat, moet de manier van antwoorden worden aangepast.

Er zijn ook manieren die bij hele woorden beginnen. Een Nederlands voorbeeld is Leespraat van Stichting Scope, ontwikkeld voor kinderen met Downsyndroom.

Ook op een kinderdagcentrum kun je vragen of geschreven woorden een plek krijgen. Deze vragen kun je meenemen naar een gesprek.

  • “Hoe kan mijn kind laten zien wat het leest, zonder te praten?”
  • “Met welke woorden en letters werken jullie deze maand?”
  • “Kan het geschreven woord onder de pictogrammen en op de spraakcomputer staan?”
  • “Wat kunnen wij thuis doen in vijf minuten per dag?”

Oefenen met SuperChild

Woorden oefenen door te tikken, nooit hardop

Met de SuperChild-app op superchild.app oefen je thuis rustig woorden met je kind, met een volwassene in de buurt. Er zijn meer dan 100 alledaagse woorden, zoals appel, schoen en beker, en de app werkt ook in het Nederlands. Elk woord gaat door vijf niveaus: zien, horen, lezen, schrijven en begrijpen.

Je kind antwoordt door te tikken en hoeft nooit te praten. Ook het eerste lezen en spellen gaat met tikken, niet hardop. Een verkeerde tik wordt niet afgestraft: er komt geen rood kruis en geen zoemer, en het goede plaatje blijft licht. De hulp wordt stap voor stap minder.

De app belooft niet dat je kind gaat lezen. Tikken is geen praten, en de app is geen spraakcomputer. De app vervangt de leerkracht of logopedist niet. Je ziet wel welke woorden je kind heeft geoefend.

Echt scherm uit de app. Geen rood kruis en geen zoemer: het goede plaatje blijft licht.

Veelgestelde vragen

Kan een kind met autisme dat niet praat leren lezen?
Vaak wel. Veel kinderen kunnen geschreven woorden leren herkennen en begrijpen, en sommigen lezen later zinnen. Hoe ver een kind komt, verschilt per kind, en niemand kan een uitkomst beloven.
Hoe kan een kind lezen zonder te praten?
Lezen is een geschreven woord begrijpen. Je kind kan dat laten zien door het woord bij het goede plaatje te leggen, het woord aan te wijzen dat jij zegt, of het te kiezen op een spraakcomputer.
Begin je met hele woorden of met letters?
Je kunt allebei doen. Een paar hele woorden waar je kind van houdt, zoals de eigen naam, geven snel succes. Met letters en klanken kan een kind later nieuwe woorden zelf lezen.
Gaat mijn kind praten door te leren lezen?
Dat kan niemand beloven. Praten is een aparte vaardigheid. Lezen geeft je kind een extra manier om te begrijpen, en later misschien om iets te vertellen met geschreven woorden of typen.

Lees ook

Voor ouders

Elke dag een paar rustige minuten woorden oefenen

Je kind hoort een woord en tikt het goede plaatje aan, thuis en met jou in de buurt. Je kind hoeft niet te praten.