Kan een kind dat niet praat leren lezen?
Lezen en praten zijn twee verschillende vaardigheden. Lezen is naar een geschreven woord kijken en weten wat het betekent. Kinderen die weinig of geen woorden spreken, hebben woorden leren lezen. Hoe ver een kind komt, verschilt sterk per kind.
Misschien zie je thuis al iets. Je kind pakt altijd het goede pak hagelslag, of kiest de goede titel in een rij filmpjes. Dat kan lezen zijn. Het kan ook het logo of de kleur zijn.
Lang kregen kinderen die niet praten geen leesles. Amerikaanse onderzoekers als Janice Light en David McNaughton laten al jaren zien dat het anders kan, bij kinderen die ondersteunde communicatie gebruiken: gebaren, plaatjes of een spraakcomputer.
Lees meer over autisme en niet pratenHoe zie je of je kind leest als het niet hardop kan lezen?
Geef je kind een kaartje met een woord en leg er een paar plaatjes bij. Legt je kind het woord op het goede plaatje, ook als de plaatjes op een andere plek liggen, dan leest het dat woord.
In het leesprogramma van Light en McNaughton kan een kind het woord zeggen, het gebaar maken, of het woord bij het goede plaatje leggen. Alle drie tellen als lezen. Let thuis op drie dingen.
- Schud de kaartjes elke keer. Anders leert je kind dat “appel” altijd links ligt.
- Kijk naar je kind en niet naar het goede kaartje. Kinderen volgen je ogen sneller dan je denkt.
- Schrijf alle woorden in dezelfde kleur en dezelfde letters. Dan is het woord de enige aanwijzing.
“Wat staat hier?”
- Dit kan je kind laten zien
- “Welk woord is melk?” En dan wachten tot je kind wijst.
“Lees eens voor.”
- Dit kan je kind laten zien
- “Leg het woord bij het plaatje.”
| Dit vraagt om praten | Dit kan je kind laten zien |
|---|---|
| “Wat staat hier?” | “Welk woord is melk?” En dan wachten tot je kind wijst. |
| “Lees eens voor.” | “Leg het woord bij het plaatje.” |
Wat zegt het onderzoek?
Het onderzoek is hoopvol en nog klein. Een overzicht uit 2018 vond negen studies met samen 24 deelnemers die ondersteunde communicatie gebruiken, onder wie kinderen met autisme. Ze gingen losse woorden beter lezen nadat ze les kregen. Dat lukte met letters en klanken, met hele woorden, en met allebei samen.
In één studie kreeg een meisje van 8 met meerdere beperkingen in 16 maanden 55 uur leesles. Ze leerde 20 letters met hun klank en las 60 woorden. Dat is één kind. Het zegt niet wat jouw kind gaat doen.
Bij kinderen met autisme die niet praten is nog heel weinig onderzoek gedaan, schreven twee Australische onderzoekers in 2021. De Radboud Universiteit onderzoekt tot 2027 hoe de eerste stappen naar lezen verlopen bij kinderen die weinig of niet spreken en meerdere beperkingen hebben.
Zo begin je thuis
Begin met een paar hele woorden waar je kind om geeft. Een heel woord levert meteen iets op: dit is mijn naam, dit is banaan. Een paar minuten per keer is genoeg. De logopedist of leerkracht kan de stappen laten passen bij wat je kind al kan.
- 1Kies drie tot vijf woorden die tellenDe eigen naam. Banaan. Bus. De naam van de hond.
- 2Laat het woord zien bij het plaatjeSchrijf het woord in duidelijke kleine letters op een kaartje en leg het onder een foto of plaatje. Zeg het woord één keer en wijs het aan.
- 3Leg het woord bij het plaatjeLeg twee plaatjes neer. Geef je kind één woordkaartje en help het om dat op het goede plaatje te leggen. Help elke dag iets minder.
- 4Haal het plaatje wegLeg twee woordkaartjes neer zonder plaatjes. Zeg “banaan” en laat je kind wijzen of het kaartje geven.
- 5Zet woorden in de dagEen naamkaartje bij de kapstok. “Melk” op de plank in de koelkast. Een woord onder elk plaatje van het dagritme.
- 6Voeg letters en klanken toeSpeel met de eerste letter van de naam en zeg de klank erbij. Met letters en klanken kan een kind later nieuwe woorden zelf ontcijferen.
- 7Blijf samen boekjes lezenGa af en toe met je vinger onder de woorden door. Je kind hoeft niets te zeggen.
Waar is de bal?
Hond
Bal
Appel
Schoenen
Wat kun je beter laten?
Zie praten niet als het enige bewijs dat je kind iets heeft geleerd.
- Wachten tot je kind praat. Lezen hoeft niet na praten te komen. Woordkaartjes, boekjes en een paar letters kunnen nu al in de dag.
- De hele dag overhoren. Schuift je kind de kaartjes weg, stop dan en ga morgen verder.
- Woorden zonder betekenis. Loop na het kaartje “schoenen” naar de schoenen bij de deur.

Mijn kind leest woorden maar praat niet. Is dat hyperlexie?
Dat kan. Hyperlexie betekent dat een kind heel vroeg woorden leest, meestal zonder dat iemand het heeft geleerd, en beter leest dan het begrijpt. Zo beschrijven Canadese onderzoekers het in een overzicht uit 2017. Hyperlexie hangt nauw samen met autisme. Het is geen aparte diagnose.
Leest je kind borden, etiketten en ondertitels? Gebruik het. Zet geschreven woorden op het dagritme en bij de keuzes aan tafel. Kijk daarna of je kind het woord ook begrijpt: kan het het woord bij het goede plaatje leggen?
De meeste kinderen met autisme die niet praten, hebben geen hyperlexie. Zij kunnen geschreven woorden stap voor stap leren.
Lezen op school en op de groep
In Nederland beginnen kinderen in groep 3 met leren lezen, in Vlaanderen in het eerste leerjaar. Kinderen lezen er veel hardop. Voor een kind dat niet praat, moet de manier van antwoorden worden aangepast.
Er zijn ook manieren die bij hele woorden beginnen. Een Nederlands voorbeeld is Leespraat van Stichting Scope, ontwikkeld voor kinderen met Downsyndroom.
Ook op een kinderdagcentrum kun je vragen of geschreven woorden een plek krijgen. Deze vragen kun je meenemen naar een gesprek.
- “Hoe kan mijn kind laten zien wat het leest, zonder te praten?”
- “Met welke woorden en letters werken jullie deze maand?”
- “Kan het geschreven woord onder de pictogrammen en op de spraakcomputer staan?”
- “Wat kunnen wij thuis doen in vijf minuten per dag?”
